Kàlmàn Kalocsay
La fundamento kaj la palaco
La fundamento kaj la palaco
Ho Esperanto, mia temo
amata, kiam la kantemo
min kaptas, vidu, lastatempe
min jam minacas anatemo,
ĉar mi kuraĝis vin tro ami,
jes, oni volas min proklami
hereza, ĉar per nova brilo
kaj riĉ' mi volas vin ornami.
defendas min la argumento:
palacon pompan alpostulas
la pompe firma fundamento.
Ni do konstruu sen ŝancelo
tiun palacon de la Belo.
Por kiuj fundament' sufiĉas,
nu, tiuj loĝu en la kelo.
https://cezarkulturo.blogspot.com/
"[6] Mi [= Z] diris, ke la fundamento de nia lingvo devas esti absolute netuŝebla, se
eĉ ŝajnus al ni, ke tiu aŭ alia punkto estas sendube erara [A 6.1]. Tio ĉi
povus naski la penson, ke nia lingvo restos ĉiam rigida kaj neniam
disvolviĝos ... [A 6.2] Ho, ne! Malgraŭ la severa netuŝebleco de la
fundamento, nia lingvo havos la plenan eblon ne sole konstante riĉiĝadi, sed
eĉ konstante pliboniĝadi kaj perfektiĝadi [A 6.3]; la netuŝebleco de la
fundamento nur garantios al ni konstante, ke tiu perfektiĝado fariĝados ne
per arbitra, interbatala kaj ruiniga rompado kaj ŝanĝado, ne per nuligado aŭ
sentaŭgigado de nia ĝisnuna literaturo, sed per vojo natura, senkonfuza kaj
sendanĝera [A 6.4]. [....]"
Tiu "sendanĝera vojo" estas detaligita en la sekvaj alineoj, nome en A 7 ĝis A 9.
Kolacsay sendube havas multajn meritojn. Iun gravan tekston de li pri la Fundamento mi ne konas. Lia poemo probabligas, ke li ne vere komprenis ĝin. Plia indico estas Plena Gramatiko, kiun li verkis kun Waringhien. Preskaŭ ĉiupaĝe ĝi elmontras ignoradon de la Fundamenta hierarkio de aŭtoritataj fontoj.
Anstataŭ nebuli pri "palaco" kaj "kelo" sufiĉas referenci al la "Fundamenta Semaforo" (R 15, A 7, A 8) por pravigi "konstruon de la Belo". Ĉion tion oni povas detale legi en la Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto (BK I).
Sen Kaloĉaj mi persone ne estus esperantisto, li estis la ununura, kiu konvinkis min per siaj verkoj, ke la lingvo estas vere taŭga, li estis granda esperantisto, bonega gramatikisto kaj grandioza poeto, li verkis sur diversaj kampoj, kion postuli pli de esperantisto? Kial vi kiel akademiano tamen ĵetas per koto al li? Ĉar vi ne estas poeto? Ĉar vi povas rajdi nur principojn?
Mi aldonas ankoraŭ, ke via juĝo okazis tute sen priatento de la historia situacio, en kiu li verkis tion. Mi neniam ĉe li legis, ke li trovis la Fundamenton primitiva, kiel vi supozas kaj asertas, tio estas preskaŭ blasfemio. Tio estas evidente fatala miskompreno, li estis la plej fidela adepto de Zamenhof, kiun mi povas imagi. Mi ne estas tiel sperta eksperto pri la Fundamento kiel vi, ĉar mi havas aliajn preferkampojn ol la Fundamenton mem. Sed mi tamen konsilas al vi legi denove la reformproponojn de Zam en la IDO-krizo, kaj komparu tion al tio, kion Kaloĉaj tiurilate celis kaj postulis, kaj tiam vi certe ekkonos, ke Kaloĉaj ĝuste tiujn proponojn de Zam provis realigi, ekz. se temas pri la enkodukado de necesaj novaj vortoj. Konsentite, Kaloĉaj estis ĉeokaze tre eksperimentema verkisto, (kaj ne ĉio, kion li faris tiurilate, plaĉas al mi, certe li eraris ofte ankaŭ pri certaj temoj, eĉ pri gramatikaj, mi ekz. dubas tre pri la maniero, kiel li volis anstataŭi kunmetitajn tempojn (Lingo Stilo Formo) , sed li agis neniam konscie kontraŭfundamente, mi ege miras, ke vi povas aserti ion tian. Li batalis nur energie kontraŭ esperantistoj, kiuj tiel kiel ekz. Renato Corsetti kondamnas ĉiun novan norton aŭ espimmanieron kiel ion diablan.
Laŭ mia konvinko li ne volis ataki la Fundamenton per la supra poemo, sed defendi ĝin kontraŭ primitivuloj, kiuj jam eksplodas, se iu skribas "lante por "malrapide" ktp... kaj Kaloĉaj en certa senco revoluciigis ankaŭ la E-poezion, li tradukis tre severe laŭtekste, sed ne pervorte, pli severe ol ĉiu antaŭ li, li provis eĉ doni la historion de la liriko mem per tio, ke li tradukis amason da gravaj poemoj el ĉiuj temperaroj... ĉion tion li faris surbaze de la Fundamento, neniam kontraŭ ĝi, li ne estis tiel freneza provi faligi la Fundamenton. Li ne estis idisto. Por tio li estis multe tro inteligenta. Kaj li tute certe, tiom, kiom vi komprenis, ke la Fundamento estas sankta kaj tial netuŝebla. Li asertis nur, ke tio ne sufiĉas, ke oni ankaŭ devas uzi Esperanton ĉiukampe pli kaj pli lerte kaj pli kaj sperte, ne sufiĉas ĉiam denove remaĉi la Fundamenton mem, necesas uzi la Fundamenton, nur tio vivigas kaj vigligas Esperanton, Esperanto estas vivanta lingvo, tial ni uzu ĝin kaj ne nur algapu la netuŝeblan Fundamenton kiel mumion en muzeo.
Cetere, nenie en la Fundamento legeblas, ke ni atentu iujn hierarkiojn, Zam agis tute senhierarkie, lia solvo por tiaj aferoj estis sufiĉo kaj neceso, kaj ĉiu scias, ke Zam mem misfidis al tro da leĝoj kaj al dikaj gramatiklibroj, kaj neniel li postulis priatenton de iuj hierarkioj. Li malamegis sidi sur tribunoj en kongresoj kaj doni la aŭtoritulon. Li faris tion ofte nur tre mallibervole, ĉar oni fakte devigis lin al tio. Kaj kiam tio fine eblis, li tuj retiriĝis de ĉiu oficiala posteno. Ankaŭ mi mem ne estas esperantisto por obei al iuj aŭtoritaruloj, kial mi faru tion????
Ne grumblu, ke mi tiel rekte respondis, mi trovas vian agadon en Esperantio tre laŭdinda kaj eĉ admirinda, via laboro por E-o almenaŭ tiom gravas kiel mia, do, mi ne volas malamikigi vin aŭ eble eĉ scii ion pli bone ol vi. Mi nur defendas Kaloĉajon, kontraŭ riproĉoj, kiuj jam estis diritaj kaj verkitaj pri li, kiam li ankoraŭ vivis. Por mi li estas heroo de la E-historio kaj heroojn de la E-historio oni ne priĵetu per koto, tio estas tre malĝentila kaj ankaŭ ne tre saĝa. Turnu vin prefere kontraŭ tiuj, kiuj neniam ion kreas en Esperanto kaj ĉiam nur kritikas tion, kion faris aliaj, kiuj neniun subtenas kaj male eĉ ne blankan de ovo volas lasi al iu. La uloj de tia speco estas laŭnome legiono, sed tiaj, kiaj Kaloĉaj en la E-movado estas pli raraj ol la ovo de la birdo Fenikso. (cez)
www.ipernity.com/blog/cezar/142652
Bernardo has replied to Hans-Georg Kaiser clubPro ĝia longeco mi probable devos respondi en pluraj blogeroj. - Nu, jen komenco:
- Mi ne estas membro de la t.n. "Akademio de Esperanto" ("AdE"; fakte pli trafa esprimo estas "Kiselman-Corsetti-cirklo", ĉar tiu senaŭtoritata klubeto tute ne faras, kion ĝi laŭ la Antaŭparolo al FdE faru).
- KIel mi jam skribis, mi neniel neas la multajn meritojn de Kalocsay kaj certe ne ĵetas koton kontraŭ li. Mi nur konstatas, ke li (miascie) nenion profundan verkis pri FdE kaj ke li argumentas ekster ĝiaj kategorioj, troveblaj ĉefe en la Bulonja Deklaracio (BD) kaj la Antaŭparolo (A). Tion montras jam nur la esprimo "neologisma diskuto". FdE estas pli konkreta: Ĝi distingas inter "vortoj fremdaj" (t.n. "internaciismoj" laŭ § 15 de la Fundamenta Gramatiko = R 15), "novaj vortoj" laŭ A 7 kaj "formoj novaj" laŭ A 8. Se oni aplikas tiujn kategoriojn (kaj evitas la malklaran nocion "neologismoj") la demando ekz. pri vortoj paralelaj al mal-vortoj (malvarma -> frida k.t.p.) tre rapide estas finita: Ili (ĝenerale) estas laŭfundamentaj; ĉu oni uzas ilin aŭ ne simple estas demando de persona stilo.
- BD kaj A (ĉu Kalocsay iam referencis al ili?) enhavas la ŝlosilon por kompreni FdE (kaj Esperanton entute). La tieaj principoj (A nomas ilin "ideoj") enhavas multe pli ol la minimumo de Gramatiko (FG), Ekzercaro (FE) kaj Universala Vortaro (UV) laŭ la stato de 1905. Ili nome montras, kiel kaj laŭ kiuj kriterioj la nuklea minimumo de 1905 estu laŭplane evoluigita kaj vastigita (ekz. ke oni serĉu, ĉu ekzistas antaŭfundamenta silenta interkonsento, se iu lingva detalo ne eksplicite estas klarigita en FG, FE aŭ UV - kio relative ofte okazas).
- A ankaŭ preskribas, ke FdE estu pliampleksitaj per Oficialaj Aldonoj (OA). Tio okazis lastfoje en 2007 per OA 9. Paroli pri la Fundamento kaj pensi pri ĝia stato de 1905 estas malĝusta. Mi ne konas iun tekston de K., en kiu li argumentis kontraŭ tiu populara eraro, kiun i.a. ankaŭ disvastiĝis Waringhien, kreante ne ekzistantan diferencon inter vortoj aŭ reguloj enestantaj en FdE jam en 1905 kaj tiuj aldonitaj nur pli poste. Vidu mem:
"Nur iam poste, kiam la plej granda parto de la novaj vortoj estos jam tute matura, ia aŭtoritata institucio enkondukos ilin en la vortaron oficialan, kiel « Aldonon al la Fundamento »" [A 7.2].
"... ĝis la tempo kiam aŭtoritata centra institucio decidos pligrandigi (neniam ŝanĝi!) la ĝisnunan fundamenton per oficialigo de novaj vortoj aŭ reguloj, ..." [A 10.4].
"pligrandigi la ĝisnunan fundamenton", enkonduki novajn vortojn "en" la vortaron oficialan - kaj tamen Waringhien rakontas ion pri "Fundamentaj vortoj" (tiuj el 1905, de pli alta valoro) kaj "Oficialaj vortoj" (tiuj el 1909-007, de malpli alta valoro). Kaj K. ne tuj kaj energie protestas kontraŭ tiu misinstruo, neniel akordigebla kun la klara vortumo de A (!?). Ne mirinde, ke K. sentas iun kontraston inter FdE kaj "vivanta lingvo", kie kontrasto ne ekzistas.
Al la „oficialaj“, t.e. devigaj reguloj de BD kaj FdE 1905 aldoniĝas ĉiuj suplementoj de la origina teksto de la Fundamento de 1905 aldonitaj al ĝi per oficialaj decidoj de la Akademio (AdE) kaj ĝia antaŭulo la Lingva Komitato (LK). Kvante plej gravaj fontoj estas la t.n. naŭ „Oficialaj Aldonoj“ (OA 1-9, 1909-2007). Alivorte oni povas paroli pri BD kaj FdE 2007.
Se tiuj fontoj ne sufiĉas por decidi pri ĝusta aŭ malĝusta Esperanto, oni serĉu, ĉu oni trovas (nedevigan) modelon en la verkaro de Zamenhof (vd. BD 4.6 kaj A 3.4 – A 3.6).
Se ankaŭ tio ne sufiĉas, oni klopodu konstati iun ĝeneralan uzon, kiel ĝi estas trovebla ĉe „la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj“ (BD 3.3 – konsult-verkoj kiel gramatikoj kaj vortaroj, sed ankaŭ originala kaj tradukita literaturo beletra aŭ faka).
Tiu norm-hierarkio estas deviga, ĉar la principoj kaj reguloj de BD kaj A, kiu preskribas ĝin estas devigaj. Ĝi samtempe priskribas la devige kaj necese aplikendan proceduron por veni al respondo pri lingva demando. Almenaŭ mense oni devas ekzameni ĉiun ŝtupon de la normaro de supre malsupren:
Deviga:
1. Principoj de la Bulonja Deklaracio
2. Fundamento laŭ la stato de 2007 (do inkluzive de la postaj Oficialaj Aldonoj), inkluzive de la principoj de la Antaŭparolo
Rekomendata:
3. Verkaro de Zamenhof
4. Ĝenerala uzo kiel trovebla ĉe la plej bonaj kaj talentaj verkistoj
Pli malsupra ŝtupo principe ne povas nuligi rezulton trovitan pere de pli supra ŝtupo. Tamen okaze eblas la konstato de arkaiĝo.
Jen ankoraŭ la teksteroj el BD kaj A, el kiu sekvas la hierarkio de aŭtoritatoj:
3. Verkaro de Z
Sed pro plena unueco de la lingvo al ĉiuj esperantistoj estas rekomendate imitadi kiel eble plej multe tiun stilon, kiu troviĝas en la verkoj de la kreinto de Esperanto, kiu la plej multe laboris por kaj en Esperanto kaj la plej bone konas ĝian spiriton [BD 4.6].
... ĉio alia, kion mi [Z] verkis aŭ verkos, konsilas, korektas, aprobas k. t. p., estas nur verkoj privataj, kiujn la esperantistoj - se ili trovas tion ĉi utila por la unueco de nia afero - povas rigardadi kiel modela, sed ne kiel deviga [A 3.6].
4. plej bonaj kaj talentaj verkistoj
... kiel spiritaj mastroj de tiu ĉi lingvo estos ĉiam rigardataj tiuj personoj, kiuj de la mondo esperantista estos konfesataj kiel la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj en tiu ĉi lingvo [BD 3.3].
- Mi ne asertis aŭ asertas ion tian.
"Zam agis tute senhierarkie ..."
- En lingvaj aferoj li tamen ja agis laŭ hierarkio, li nome obeis al FG, FE kaj UV:
"Tiujn ĉi tri verkojn la aŭtoro de Esperanto rigardadis ĉiam kiel leĝojn por li, kaj malgraŭ oftaj tentoj kaj delogoj li neniam permesis al si (almenaŭ konscie) eĉ la plej malgrandan pekon kontraŭ tiuj ĉi leĝoj [A 2.2]"
"Ankaŭ mi mem ne estas esperantisto por obei al iuj aŭtoritaruloj ..."
- Miskompreno. FdE reprezentas la ĝeneralan interkonsenton pri tio, kio estas "ĝusta" Esperanto. Ĝin vi vastege libervole akceptas, kiel montras viaj multaj spritaj kaj bonaj tekstoj, kiujn mi tre ofte ĝuas ;-)).
Bernardo has replied to Hans-Georg Kaiser clubSign-in to write a comment.