En la enkoduko Lewin (1884-1971) klarigas siajn terminologiajn principojn kaj nomas siajn helpantojn:

„... Mi komencis ĉi tiun verkon en formo de angla-esperanta vortaro, sed post kelka pripenso mi decidis doni al ĝi la nunan formon de tutesperanta terminaro [t.e. kun difinoj], por fari ĝin kongrua kun la Plena Vortaro [PV 1934] kaj la Scienca kaj Teknika Terminaro [STT 1958??, kiu mem celas esti scienca kaj teknika suplemento al PV 1934], el kiuj verkoj mi ĉerpis multajn fakterminojn kaj difinojn.

Tiujn mi indikis per la literoj (PV) kaj (S). ... Okaze mi devis malkonsenti pro diversaj kaŭzoj kun la supre cititaj fontoj kaj tion mi indikis per la vortoj (ne rek.).

Ĉar Meteologio havas mondskalan aplikadon, ĝia nomenklaturo evoluis paralele en la diversaj mondlingvoj sur la bazo de latino-grekaj radikoj, kaj tiun tendencon mi devis sekvi, esperantigante laŭeble la akceptitajn esprimojn per simpligo de ilia literado. Tamen kiam ajn ĝi aperis farenda, mi kreis por ili esperantradikajn sinonimojn, kaj kunligis la parojn per la signo =.

Mi penis trakti la sinonimojn egalvalore, kaj vicigis ilin en la alfabeta ordo, pro kio kelkaj difinoj okazas dufoje en la Terminaro. Mi lasa al la estonta uzado en la faka literaturo la decidon kiu ero el la paro estos preferata.

En diversaj kazoj estas nerekomendinde transpreni ĝenerale akceptitajn internaciajn terminojn sen ŝanĝo, ĉar en Esperanto ili montras tute aliajn signifojn, kio povus okazigi konfuzon, - ekz.: radaro, aerostato, aerolito k.a. Mi tamen ne kuraĝis elimini ilin entute, mi nur rekomendas doni preferon al iliaj sinonimoj. Nur en malmultaj kazoj mi enkondukis etajn ŝanĝojn de literado, ekz. arajometro (anst. areometro), boleometro (anst. bolometro) k.a.

Restis tamen multaj terminoj por kiuj neologismoj aperis la ĝusta solvo, kaj tiujn mi enkondukis en espero ke la fakuloj kaj la Akademio aprobos ilin. Mi indikis ilin per la litero (N).

Eble unu paro de tiuj neologismoj estas ĉi tie menciinda. Por indiki la kompasajn direktojn mi proponas la neologismojn „Eosto“ kaj „Vestro“, anstataŭ „Oriento“ kaj Okcidento“, tial la kvar kompasaj flankoj havu simbolojn N, S, E, V similajn al la internacia uzado. La novaj vortoj ankaŭ estos pli klare aŭdeblaj dum parola signalado inter maristoj. La terminoj „Oriento“ kaj „Okcidento“ retenos siajn nociojn rilatajn al kulturo, popolo, lingvo, k.t.p. laŭ difinoj donitaj en la Plena Vortaro. ...

Ĉi tiun laboron antaŭ kelkaj jaroj iniciatis S-ro E.D. Durrant, kiu preparis du-lingvan Angla-Esperantan Vortareton, sed bedaŭre pro malsaneco kaj trookupateco li devis ĉesigi ĝin. li transdonis al mi la materialon, kiun mi laŭeble uzis. Krom tio mi ricevis valoran helpon en la Esperantigo de anglaj terminoj de S-roj [Montagu] Butler, [John] Francis, D-ro Bean, kaj D-ro Osborn, ĉiuj el Britujo, ankaŭ de D-ro [V.] Happach, Germanujo, Prof. [Boĵidar] Popoviĉ, Jugoslavio, kaj de aliaj esperantistoj. La verkon en ĝia nuna redakto kontrolis Inĝ. [J.R.G.] Isbrucker, Nederlando, rilate al lingvo, meteologoj Knecht, Maroko kaj Ivanov, Sovetunio kiuj tre detale trastudis la tekston, kaj korektis multajn fakajn difinojn. ...“

Lewin do uzis la du plej gravajn referenc-verkojn tiuepokajn, PV 1934 kaj STT 1958. Kiun li pretervidis aŭ ne havis ĉemane estis la meteologia terminaro Lexique météorologique Part 7 de 1931 kun la esperantaj tradukoj de Maurice Rollet d'Isle [1]. Li indikas siajn fontojn kaj signas „neologismojn“, do radikojn, ne jam registritajn en PV aŭ STT. Li fine (mal-) rekomendas iujn formojn. Li samrange registras terminojn „eleksterajn“ (transskriboj de latino-grekaj internaciismoj) kaj „elinternajn“ (kunmetoj surbaze de „simplaj“ esperantaj radikoj). Li fine lasis kontroli ĉion de internacia grupo, inter ili la tiama prezidanto de la Akademio Isbrucker - ĉio ĉi „laŭ la reguloj de la metio“ kaj farante bonan impreson.

Ne malpli la enhavo. Jen kelkaj ekzemploj:

trombo: rotacianta funelforma nubo super maro dum tornado (A: water spout)

tornado (N): rapidega mallarĝa ĉiklono (A: whirlwind)

ĉiklono (N): ensuĉa malgranddiametra fortega ciklono en tropika zono (A: whirlwind)

ciklono (PV): regiona malaltprema sistemo kun maldekstruma aercirkulado en la norda hemisfero.

anti~o: regiona altprema sistemo kun dekstruma aercirkulado en la norda hemisfero.

~genezo = ciklondeveno (S): origino de ciklono

~olizo: dissolviĝo de ~ (ciklolizo, S, ne rek.)

~a pluvo: pluvo kaŭzita de pasanta malalta malaltprema regiono

inter~a selo: regiono inter 2 altoj aŭ 2 malaltoj (A: col).

Kion ajn oni nuntempe pensas pri tiu nocio-sistemo kun ĝiaj nur tre koncizaj difinoj, ĝi almenaŭ estas sistemo kun super- kaj subnocioj, kiu klare indikas la rilatojn inter la diversaj objektoj kaj pro tio ĝis hodiaŭ taŭgas kiel bazo por plua diskuto.

Jen ankoraŭ lasta ekzemplo:

gleĉero (N): konstanta glacitavolo en valo inter montoj (G: Gletscher).

~a brizo: malvarma vento sur ~a deklivo.

Gleĉero (kun -e-) poste tiuforme eniris la vortaron esperantan-anglan de la kunlaborinto Butler (1967). PIV 1970 ŝanĝis ĝin al glaĉero (kun -a-) kaj tiel restis ĝis hodiaŭ. La vokal-ŝanĝo ŝajnas al mi tute lerta, ĉar ĝi kombinas la germanan -ĉer kun la franca / angla gla- el glacier - simila metodo do kiel en ĝardeno. La lulilo de "glaĉero" tamen restas la merit-plena Meteologia Terminaro de Maurice Lewin, kaŝita en la UEA-jarlibro de 1961.

________________________________

[1] Baldit, Albert; Emile Delcambre; Rollet de l'Isle Lexique météorologique Part 7 - équivalence des termes météoroligiques français en allemand, anglais, espagnol, italien, polonais, portuguais, roumain, russe, serbe, tcheque et Esperanto. Paris: Office National Météorologique, 1931, 36 p. ilus.